“Kurbanlarin ne etleri ne de kanlari Allah'a varir;

sizden O'na varacak olan, sâdece takvanizdir!...”

 

Sevgili kardeslerim, biz Müslümanlarin iki dinî bayrami vardir: Biri, yaklasik bir buçuk ay önce idrak edip kutladigimiz Ramazan Bayrami, digeri, Subat'in 11. günü idrak edecegimiz Kurban bayramidir. Birincisi, mü'mini kötülüklere karsi bir kalkan gibi koruyup maddî-manevî kirlerden arindiran bir aylik oruç ibâdetinin; ikincisi ise, Allah'i ta'zîm /büyük saygi, sükür, fedâkarlik ve mânevî yakinlasma anlamlarini tasiyan ' kurban' in sevinci ve bayramidir...

Kurban, târihî açidan Islâm Din'inin en köklü ibâdetlerindendir. Hz. Âdem'den itibaren, Hz. Musa ve Hz. Isa da dahil, Hz. Muhammed'e gelinceye kadar bütün peygamberlerin teblig ettikleri Namaz, Oruç, Zekât ve Ibrahim (as)'dan itibâren Hacc ile birlikte mü'minlere emredilen özel bir vecibedir. Eger Islâm'dan sapmis olmasalardi bu gün Tevrat ve Incil ehli de bu ibâdetleri Müslümanlarla birlikte yapiyor olacaklardi...

Kurban, üzülerek söyleyelim ki, son yillarda çogu kez ilim yönünden ehliyetsiz, ibâdet ve geleneklerimizin kiymetini bilmeyen, millî degerlerimize saygi duymayan, gittikçe özüne ve milletine yabancilasmakta olan kimselerin TV ekranlarindaki kasitli tartismalariyla spekülatif yorumlara konu olmustur. Halbuki Islâm'in, bütün emir ve yasaklari gibi özel ibâdetleri de insanî, ahlaki ve sosyal güzellikleri; insanlar arasinda sevgiyi, barisi ve kardeslik duygularini asilayip köklestirmeyi hedeflemektedir. Eger bir ibâdette kötü bir görünüm varsa o, ibâdetten degil yapan kimsenin, en iyimser ifâdesiyle ya cehaletinden ya da ibâdet adâbina riâyetsizligindendir. Çünkü ibâdet, Allah'a sayginin ve itaatin zirve noktasidir; hiçbir zaman dogasinda kötülükleri ve çirkinlikleri barindirmaz... Bizim ibâdetlerimiz, Rabbimiz Allah ile aramizdaki maddî ve manevî silanin özel bir görünümüdür... ibâdetlerimizi ancak o esnada gönlünde ve zihninde ibâdet aski tasiyan, ibâdet nesvesi duyan, mânevî bir atmosferi soluklayabilen kimseler takdir edebilirler. Sirf desinler ya da âdet savma kabilinden mekânik hareketlerde bulunanlarla Allah'la bütün baglarini koparmis olan kimselerin ibâdetin kadrini takdir etmeleri mümkün degildir...

Konu ile ilgili âyetler incelendiginde Kurban ibâdetinin, takva ile birlikte en az bes amacinin /hikmetinin oldugunu görmek mümkündür. Biz bu hikmetleri maddeler halinde söyle açiklayabiliriz:

1. Allah'a Sükür. Hz. Muhammed (sav), önce oglu Kasim, daha sonra da Abdullah'in ölümü sebebiyle çok üzgündür... O bu halde iken evinin önünden geçmekte olan Ebu Cehil, hakaret amaciyla ‘soyu kesik, hayirsiz' anlaminda ‘ ebter!...' diyerek bir çamur atar, geçer... Cehâletin bütün niteliklerini sahsinda tasiyan bu zatin, bu insanlik disi davranisi üzerine Allah Teala sevgili Elçisini teselli etmek amaciyla Kevser sûresini indirir ve buyurur ki: “Biz sana ‘ kevser'i verdik; haydi kalk, Rabbine sükür için namaz kil, bir de kurban kes!... Asil ebter , çamur atip seni lekelemek isteyen kimsedir.” [1]

Kevser, cennetteki bir irmagin adidir; dünya hayatinda ise, sayilmayacak kadar çok hayir demektir. Âyette söylenmek istenen sudur, ‘veren de Allah, alan da Allah'tir; kiz ya da erkek, hiç fark etmez. Biz sana dört kiz evladi verdik, insanlar içinden seni peygamber seçtik, sana Kur'an'i indirdik, bilmediklerini ögrettik, özel korumamiz altina aldik, mü'minlere örnek lider yaptik, en hayirli toplumu /mü'minleri sana ümmet yaptik, adini saygi ile anilacak sekilde yücelttik, fetih ihsan ettik, geçmis ve gelecekteki bütün günahlarini bagisladik, makam-i mahmud'a aday yaptik...' O halde üzülmek niye!... Kalk, sana bahsettigimiz bunca nimetlere sükretmek için iki rekât namaz kil, bir de deve kurban et! “ Asil hayirsiz, soysuz, , çamur atip seni lekelemek isteyen kimsedir!....”

Iste Müslümanlar, Allah'in bu tavsiyesine Rasulünün de sünnetine uyarak sevinçli her günlerinde sevinçlerini, iki rekât namaz kilmak sûretiyle önce Rabbleriyle, sonra da imkânlari ölçüsünce bir hayvan kurban ederek fakirlerle, es ve dostlariyla paylasmayi güzel bir gelenek hâline getirmislerdir. Sözgelimi, muttaki bir mü'min, çocugu dünyaya gelir kurban keser, oglunu askere gönderir kurban keser, dügün yapar kurban keser, hatta kendisi, veya âile fertlerinden biri bir kaza geçirir, canlarini korudugu için Allah'a kurban keser... Görülüyor ki, Allah'in sayilmayacak kadar lütfu ve ihsani karsisinda sükür kurbani kesmek, takva sahibi bir mü'minin terk edemeyecegi ahlakindandir...

2. Allah'i Ta'zîm. “Gerçek su ki, bir mü'minin Allah için kesilecek kurbanlara /se'air saygi göstermesi, hiç kuskusuz onun kalbindeki takvasindandir. Onlarda sizin için belli bir süreye kadar faydalar vardir; sonuçta onlarin kurban olarak indirilecegi yer el-Beytü'l-Atîk'dir.” [2]

Kurbanlik hayvanlar da Kâbe, Mescitler ve Arafat gibi Allah'in ibâdet sembollerindendir; hem Allah'a mânen yaklasmanin vasitalari hem de O'na takdim edilen hediye [3] olduklari için mübârektirler. [4] O nedenle onlara saygi, Allah'a en büyük saygi /ta'zîm anlamini tasir. Iste bu yüzden Allah'a hediye edilecekler, hayvanlar içerisinden en sagliklisi, göze en güzel görüneni ve en degerlisi olmalidir. Nakledildigine göre Hz. Ömer'e soylu, son derece görkemli ve pahasi yüksek bir deve hediye edildi. Hz. Ömer, âdeta bakmaya bile kiyamadigi bu deveyi satip, bedeliyle bir-kaç tâne deve satin alarak Allah'a kurban etmek ve etlerini de fakirlere dagitmak istiyordu. O, daha fazla hayvani kurban edip daha çok insana ikram etme düsüncesini Rasulüllah (sav)‘a söyleyince, ‘Hayir ya Ömer, dedi, sen onu kurban et, fakirlere onun etini dagit,' buyurdu. Çünkü Yüce Allah: “Allah yolunda en çok sevdiginiz seylerden harcamadiginiz sürece gerçek iyilige eremezsiniz!...” [5] demistir. O halde hediyeler de hediye edilene layik olmalidir; koy, bir tâne olsun, ama en iyisi olsun...

Kurbanliklara sevecen ve oldukça nazik davranilmasi; incitilmemeye, ürkütülmemeye, sikinti verilmemeye özen gösterilmesi; severek, oksayarak yaklasilmasi da Allah'i ta'zîm duygusunun bir sonucudur...

Iste bu duygu ve düsüncelerin hepsi, kalpteki takvanin sonucudur. Kalbinde takva, yani Allah'a gönülden itaat ve kulluk bilinci tasimayan, Allah'a yaklasmaya vesile olan seylere saygi duymayan bir kimsenin kestigi kurban, zaten Allah katinda makbul degildir. Nitekim Allah Tealâ, Âdem (as)'in ogullarindan Habil'in Allah'a takdim ettigi kurbani kabul buyurmasini muttaki bir kul olmasina; Kabil'inkini reddetmesini de onun, yasaminda muttaki bir mü'min olmamasina baglamistir... [6]

3. Mal'dan Fedakârlik. “Biz, peygamber gönderdigimiz her ümmete, rizik olarak verdigimiz otobur hayvanlari Allah'in adini anarak kurban etmeleri için bir kurban günü tayin ettik. Tanriniz tek tanridir; o halde siz de O'nun emirlerine uyun! Allah'in emirlerine saygi duyarak itaat edenleri müjdele! Onlar Allah anildiginda kalpleri ürperir, baslarina gelen musîbete sabrederler, namazi vaktinde ve tam olarak kilar, kendilerine verdiklerimizden de muhtaçlara verirler.” [7]

Kadîm Islâm tarihinde Islâm milletinin atasi Ibrahim (as) vardir. Çok eski çaglarda gelip geçmistir, fakat halâ içimizde yasamaktadir. Sâdece Müslümanlar degil, Yahudîler ve Hiristiyanlar dahi onunla gurur duyar; çocuklarina adini koymakla gönüllerindeki en seçkin tahta onu oturturlar. Hos, yalniz insanlarin sevdigi degil; Allah'in da sevdigi ve ‘candan dostum' dedigi Halilullah'tir o... Iste bu mübârek zat, bir gece rüyasinda biricik oglu Ismail'i Allah için kurban ettigini görür. Dehset içerisinde uyanir!... Kafasi çok karisiktir... Rabbi, keske kendisini yoluna kurban etmeyi isteseydi, seve seve canini feda edebilirdi; ama ömrünün son çaginda Rabbinin lütfettigi biricik oglunu eliyle bogazlamak!!!... Fakat ayni rüya üç gün üst üste tekrar edince, bunu Yüce Allah'in bir emri telâkki etti ve oglu Ismail'i kurban etmek üzere biçagin altina yatirdi... Yüceler Yücesi Mevlasi bir babaya oglunu kurban ettirir mi?!... Bu vesileyle Ibrahim (as) bir fedakârlik sinavindan geçirilmis ve sinavi basariyla kazanmistir... Rabbi de ona ödül olarak bir koç göndermis, oglunu kendisine bagislamistir. [8]

Yüce Allah, insanlik tarihi boyunca hiçbir insandan oglunu ya da kizini, baska bir ifâde ile, insani kurban etmesini istememistir. Ancak kulunun da lütfu ve keremi bol Rabbine karsi bir fedakârligi olmalidir; hiç olmazsa her yil, sevdigi hayvanlarindan birini Allah için kurban etmeli ve Rabbini her seyden çok sevdigini göstermelidir...

4. Allah'a Yaklastiricilik. “Iri gövdeli hayvanlari /develeri kurban etmenizi de Allah'in size emrettigi ibâdet biçimlerinden yaptik. Onlarda sizin için çok hayir vardir. Ayakta iken Allah'in adini anarak onlari kesin, yan üstü düsüp öldüklerinde ondan hem siz yiyin hem de isteyen ve istemeyen muhtaçlara yedirin. Sükredersiniz diye bu hayvanlari da size böyle boyun egdirdik.” [9]

Kelime manasi itibariyle kurban , Allah'a mânen yaklasma, yaklasma vasitasi, yaklastiran sey demektir. [10] Allah'a mânen yaklastirsin diye her ümmet için bir Kurban ibâdeti, kurban kesme günü ve kurban etme yeri belirleyen [11] Yüce Allah Hz. Muhammed ümmetine de Hz. Ibrahim'in dâveti üzerine Hacc mevsiminde, Zilhicce'nin 10. gününü Kurban günü, Mina'yi da kurban etme yeri [12] olarak tayin etmistir. [13] Bu yüzden hacilar, her yil Zilhicce ayinin 10. günü Mina'da diger mü'minler ise, memleketlerinde Allah'a yaklasma vesilesi olarak kurbanlarini kesmektedirler...

5. Kalpteki Takva'nin Ispati. “Kurbanlarin ne etleri ne de kanlari Allah'a varir; sizden O'na varacak olan, sâdece takvanizdir! Iste böyle... onlari size boyun egdirdi ki, dogru yolu gösterdigi için Allah'i tekbir getirerek zikredesiniz. Iyileri müjdele!...” [14]

Allah katinda mü'min, diger insanlarla kiyaslanamayacak kadar üstün ve degerlidir... Mü'minler içerisinde ise, takva yönünden en üstün olan Allah katinda en degerli insandir. Yüce Mevlamiz, muttaki mü'minleri zaman zaman sinava tâbi tutarak kalplerindeki takvanin pratige dökülüp açiga çikmasini ister. [15] Iste kurban kesmek de kalpteki takvanin bir nevi ispatidir. Yoksa amaç ne kan akitmaktir, ne de fakirleri doyurmak... Zira mülk Allah'indir; isterse yarattigi kullarini kendisi doyurur, hiç kimseye muhtaç da etmez...

Kullarin hiçbir ibâdeti Allah'a yarar saglamaz; O'nun, hasâ!... ne bir ihtiyacini giderir ne de yüceligini artirir... Zira O samettir ; hiçbir seye ve hiçbir kimseye ihtiyaci yoktur... Ibâdetlerin Allah'i ilgilendiren yönü, kul-Allah iliskisinin nicelik ve niteligini tespittir. Bu da insanlari takva yönünden degerlendirmesi, sevabini ona göre vermesi içindir. Allah için kurban edilen hayvanlardan da Allah'a hiç bir yarar söz konusu degildir. Zaten her sey O'nundur; mülkün sahibi de O'dur... Bütün hayvanlari, hatta insanlarin disinda yaratilmis olan her seyi insana lütfeden de O'dur. O halde bir mü'minin, hayvanlardan kiminin etinden, sütünden, yününden, derisinden, yavrusundan... kiminin de sirtindan ve gücünden yararlanirken yilda en az bir defa da Allah için; O'na ibâdet, O'na saygi, O'nu ta'zîm, O'na sükür maksadiyla bir hayvani kurban etmesi bir kulluk bilincidir. Allah'a gidecek olan, iste budur...

Bu demektir ki, diger ibâdetlerde oldugu gibi kurban keserken de ibâdet heyecani duymayan, onlara ta'zîm hissi tasimayan, özen gösterip isini güzellikle tamamlamayan bir kisinin kalbinde takva bilinci yoktur. Kurban kesen kimsede takva amaci ve hissi yoksa, o kurbandan da Allah'a gidecek hiçbir sey yok demektir...

Bu vesileyle Gençligin Sesi Dergisi mensuplarinin sahsinda, bütün Müslüman kardeslerimin Kurban Bayramlarini içtenlikle tebrik eder; bazilarinin, salt kisisel ihtiraslarini tatmin amaciyla belki de milyonlarca insanin ölümüne ve sakat kalmasina sebep olabilecek bir üçüncü dünya savasinin esiginde idrak ettigimiz su mübârek günlerde milletimize ve insanlik âlemine bol bol hayirlar bahsetmesini Yüce Mevla'dan niyaz ederim!

Allah'a emanet olun!...

* Erciyes Üniversitesi Ilahiyat Fakültesi Tefsir Anabilimdali Ögretim Üyesi

[1] Kevser, 108/1-3.

[2] Hacc, 22/32, 33.

[3] Bkz. Bakara, 2/196; Hacc, 22/

[4] Mübârek, kendisinde hayir olan ve insana pek çok yarar saglayana, sevap kazandiran, demektir.

[5] Âl-i Imran, 3/92.

[6] Bkz. Maide, 5/27-32.

[7] Hacc, 22/34, 35

[8] Bkz. Saffat, 37/100-109.

[9] Hacc, 22/36, 37.

[10] Bkz. Maide, 5/27)

[11] Hacc, 22/34.

[12] Bkz. Bakara, 2/196.

[13] Hacc, 22/27, 28, 29, 36.

[14] Hacc, 22/36, 37.

[15] Bkz. Hucurat, 49/3.

 

Ahlakın önemine; bilhassa iman ve ibadetlerle ilişkisine gelince. Bununla ilgili bir kaç hadisi hatırlatarak konuya açıklık getirmek isterim. Rasulüllah (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: 

"sizin en iyiniz, ahlakı en iyi olanınızdır."[28]  

"Benim en çok sevdiğim kimse, ahlakı en iyi olan kimsedir."[29] 

"Kıyamet gününü terazide en ağır olan amel güzel ahlaktır."[30] 

"İmanı kâmil mü'min, ahlakı güzel olan mü'mindir."[31] 

"Ben ancak ahlakî güzellikleri tamamlamak için gönderildim."[32]

 "Sözünde durmayanın imanı yoktur, emanete ihanet edenin dini yoktur."[33] 

"İman ile hased", "İman ile cimrilik", "İman ile kin" bir kulun kalbinde asla birlikte bulunamazlar."[34] anlamındaki hadisler de ahlakın önemini ifade etmektedirler.  

İslam'da ahlâk, dinin imandan hemen sonra gelen en önemli bir ilkesidir. Denilebilir ki ahlak kalpteki imanın  görünüm, tavır ve davranışlar olarak dışa, hayata ve ibâdetlere yansımasıdır.  

Din'i, genel anlamda: "iman, ahlak, hukuka saygı ve ibadetler bütünüdür", şeklinde ve bir piramit şeklinde düşünecek olursak[35] piramidin üst kısmında iman, sonra ahlak sonra da hukuka saygı ve ibadetler yer alır. Yaşamak da daima bu sıraya göre olmadır... 

 Allah'a İman, Kur'an-ı Kerim ve nefiste ve hariçteki sayısız belge ve açık deliller vasıtasıyla kazanılan kesin bilgi ile Allah'ı tanımak, O'nun varlığını, birliğini, eşinin ve benzerinin olmadığını tereddütsüz tasdik etmek... Her şeyin ilk ilkesinin Allah, varlığının da ancak O'nun lütfu ve ihsanı ile mümkün olduğuna; başlangıcın olduğu gibi akıbetin de yine O'nun dilediği zaman ve dilediği biçimde gerçekleşeceğine kuşkusuz inanmak demektir. 

Allah'a iman, insanın sırf Allah için, sadece O'na kulluk maksadıyla yaratıldığına ve O'nun yer yüzündeki halifesi olarak görevlendirildiğine, dünya ve ahiret hayatının da kimin kullukta daha iyi olduğunun denenip tesbit edilmesi için yaratılmış olduğuna... tereddüt etmeksizin inanmak demektir.

Allah'a iman, her yerde ve her zaman Yüce Yaratıcının kişi ile beraber olduğuna, en ufak bir şey de olsa, O'nun gözünden ve bilgisinden kaçmadan, yapılan her şeyi görüp kaydettiğine; hiç kimsenin yaptığının karşılıksız kalmayacağına ve mutlaka büyük bir günde karşılığının verileceğine... şeksiz inanmak demektir.

Allah'a iman, peygamberlik müessesesine; her topluma mutlaka bir peygamberin gönderildiğine ve onlarla birlikte indirilen suhuf ve kitaplara, o kitapların muhtevasına hiç bir ayrım gözetmeksizin inanmak demektir.

Allah'a iman, kıyamete, onunla ilgili olarak haber verilenlere, Ahiret hayatına; mahşere, amellerin tartılıp muhasebeye tabi tutulacağına, cennete, cehenneme ve onlarla ilgili olarak vahyin taşıdığı bilgilerin hepsine inanmak demektir.

Sözün özü, "La ilâhe illallah" demek, Allah'a, Risalete ve Ahiret hayatına, bize haber verildiği muhteva ile birlikte ve ilme'l-Yakîn ile tanıyıp, şeksiz, şüphesiz tasdik etmek demektir.

İşte böylesi bir iman akıl, bilgi ve tefekkür sonucu kazanılan marifet ve basiret ile desteklenir ve kişi bilgi düzleminde İlme'l-Yakinde kalmayıp Ayne'l-Yakin ve Hakka'l-Yakin derecelerine ilerledikçe imanı sürekli olarak artar; iman arttıkça kulluk şuuru ve bilinci hakim hale gelir... Kendisine karşı, aile efradına karşı, yönettiklerine ve çevresine karşı mesuliyyet duygusu güçlenir... Bütün bunlardan Rabbına karşı sorumluluğunun idrakine varır... Böylece Allah'ı görürcesine itaat ve ibadet etmenin hazzına ulaşır... Bu iman ve itaat bilinci ise insanda güzel ahlakın yegâne kaynağı olur. Merhum M. Akif'in de dediği gibi:

Ne irfandır veren ahlaka yükseklik, ne vicdandır;

Fazilet hissi insanlarda Allah korkusundandır.

Yüreklerden çekilmiş farz edilsin havf-ı Yezdân'ın...

Ne irfanın kalır te'siri kat'iyyen, ne vicdanın.

Hayat artık behîmîdir... Hayır ondan da alçaktır;

Ya hayvan bağlıdır fıtratla, insan hürr-i mutlaktır.

Behaim çıkmaz amma hilkatin sâbit hududundan,

Beşer halâ habersiz böyle bir kaydın vücudundan!

Meğer kalbinde Mevlâ'dan tehâşi hissi yer tutsun...

O yer tutmazsa hiç manası yoktur kayd-ı namusun.

Hem efradın, hem akvamın bu histir, varsa vicdanı;

Onun ta'tıyli: insaniyyetin tevkı-i hüsranı![36]

  Evet, insanı insan yapan ve onu ahlaken yücelten, ne şu ne de budur! mü'minin kalbindeki marifetullaha dayalı Allah korkusu ve ona olan saygı duygusudur. İnsanda bu marifet ve bu duygu var ise,  ancak o insandır, değilse belki de hayvanlardan daha aşağı bir yaratıktır. Kalbinde marifetullah ve haşyetullaha yer olmayan böyle bir yaratıkta irfan, namus, vicdan... gibi duyguların ona fazilet kazandırması mümkün değildir...

Müslümandaki güzel ahlak ancak Allah'a iman ve bu imanın, başlangıçta ona sağladığı Allah korkusu sonra da tanıdıkça artan Allah’a saygı ve sevginin sonucudur. Öyleyse kişinin ahlakı imanını ile doğru orantılıdır, dindarlığı da aynı.

  Rasulüllah (s.a.v.) bir takım ahlaki ilkelerden söz edip, arkasından da imandan bahsetmesi de bu kanaati desteklemektedir:

 - "Ahlak dinin kabıdır; bir kimsedeki dinin derece ve mahiyeti ahlakın derece ve mahiyeti ile doğru orantılıdır."

 - "Mü'minlerin en kâmil olanı ahlakı mükemmel olanıdır ki, bunlar kendileriyle hoş geçinilir, insanlar ile ülfet eder ve onlarla ülfet edilir."

  - "Bir kul ahlakını güzelleştirmedikçe, öfkesini yenmedikçe, kendisi için istediklerini başkası için de istemedikçe mü'min değildir."[37]

  - "Komşusu şerrinden emin olmayan kimse vallahi mü'min değildir, vallahi mü'min değildir, vallahi mü'min değildir..."[38]

  - "Müslüman, diğer müslümanların elinden ve dilinden emin olduğu kimsedir."

  - "Kendisi için istemediğini din kardeşi için isteyen bizden değildir " ve bunun aksi ifade de öyle. [39]

 - "Büyüğümüzün hakkını vermeyen, küçüklerimizi sevmeyen bizden değildir."

  - "Zinası esnasında zani mü'min değildir."

  - "İman ile cimrilik, her ikisi birden mü'minde bulunmaz."

  - "İslam güzel ahlaktan ibarettir."

 Daha bunlar gibi nice hadisler güzel ahlakın iman için gerekli olduğuna veya imandan kaynaklandığına delalet etmektedirler.

 Şu iki ayetin de güzel ahlakın ve dinin, imanın zorunlu bir neticesi olduğunu ifade ettiği kanaatindeyiz:

"Mü'minler sadece Allah anıldığı zaman kalpleri ürperen, ayetleri okunduğu zaman iman bakımından artan ve Rabblarına dayanan kimselerdir. Onlar namazı ikame eder ve zekatı verirler. İşte bu özelliklere sahip olanlar gerçek mü'minlerdir. Onların Rabbları yanında dereceleri, bağışlanmaları ve eşsiz rızıkları vardır."[40]

 "Mü'minler, sadece Allah'a ve Elçisine inanan, sonra da şüphe etmemiş olan ve mallarıyla canlarıyla Allah yolunda cihad eden kimselerdir. "Amenna" sözünde doğru olanlar işte bunlardır."[41]

 İbadetler, bilhassa farz olan namaz, oruç, hac ve zekât gibi ibadetlerin Kur'an-ı Kerim'de belirtildiğine göre hikmeti kulun tabii olan istek ve arzularının disipline edilmesi ve hayatının rabt u zabt altına alınması; böylece ahlaken yücelmesi, iman bakımından da olgunlaşması içindir.

 Mesela günde beş defa ve vaktinde kılınması emredilen namazın hikmeti, küçüğünden en büyüğüne varıncaya kadar tüm kötülüklerden insanı uzak tutması içindir:

 "...kuşkusuz namaz aşırılıklardan ve vicdanı sızlatan kötülükten /münker uzaklaştırır...[42]

"Ey inananlar! Sizden öncekilere farz kılındığı gibi, korunasınız diye oruç size de farz kılınmıştır."[43]

Zekat, adı üstünde kişiyi mala karşı hırs, aşırı tamah ve düşkünlükten temizlemek, aynı zamanda fakirin hakkını vermek suretiyle malı temizlemek anlamını taşır.

 Hacc, başlı başına sabır, başkalarına katlanma ve yardımlaşma amacına yönelik meşakkatli bir ibadet türüdür. Rasulüllah (s.a.v.) hacda olduğu gibi hiç bir ibadete niyet ederken: "... Allah'ım! Bunu bana kolaylaştır." diye dua etmemiştir.

 Bütün bunlardan anlaşılıyor ki ahlak Allah'a imanın tabii bir sonucu olduğu gibi ibadetlerle de beslenip güzelleştirilebilen bir melekedir. İmansız ahlakın ve ibadetin Allah yanında hiç bir değerinin olmadığı bilinmektedir.

Ahlak güzel olmadan, değişik bir ifade ile söyleyecek olursak, kötü ahlak ile birlikte gerçek imanın varlığından söz etmenin doğru olmadığını da Rasulllah (s.a.v.) onlarca hadisi ile açıklamıştır.

 Bir kişinin kıldığı namaz, tuttuğu oruç, verdiği zekât, yaptığı hacc... kötü ahlak sahibini bundan uzaklaştırmıyorsa bunlar ibadet değildir. Ona hiç bir iyilik getirmezler; aksine o şahsı ancak Allah'tan uzaklaştırırlar:

Rasulüllah (s.a.v.) bir hadis-i şerifinde şöyle buyurmuştur: "Bir kimsenin kıldığı namaz, onu halâ kötülüklerden uzaklaştırmamışsa, onu ancak Allah'tan uzaklaştırmaktadır." Veya "Onun yatıp kalkmasına Allah'ın ihtiyacı yoktur."

 Oruç hakkında da:"Yalancılığı ve yalan dolan ile iş yapmayı terk etmeyen kimsenin aç ve susuz kalmasına Allah'ın ihtiyacı yoktur." demiştir.

 Bütün bunlardan anlıyoruz ki güzel ahlak gerçek imanın, ibadetler ve hukuka saygı da bu ikisinin zorunlu neticesidir. İlkindeki ziyadelik diğerlerini de aynı oranda etkiler, eksilme de öyle... Gerçek imana sahip olan mü'minin ahlaksız, ya da Allah'a isyan içinde olması mümkün değildir.

 Ayrıca amacına ve şartlarına uygun yapılan itaat ve ibadetler de hem ahlakı gittikçe yüceltir ve sosyal ilişkileri güzelleştirir hem de imanın kıvama ermesi, pekişmesi anlamında artmasını sağlar. Dolayısıyla ahlakın iman ve ibadetlerle irtibatı, birbirinden ayrı düşünülemeyecek derecede güçlü ve iç içedir diyecek kadar birbirinden ayrılmazlarıdır.

  Ahlak huy ile ilgili olunca, ister istemez iyi ya da kötü huy ya da ahlak ayırımının yapılması kaçınılmazdır. Bu yüzden ahlakçılar ahlakı, Ahlak-ı Hamide, Ahlak-ı Hasene şeklinde güzel ahlak ve Ahlak-ı Seyyi'e ve Ahlak-ı Zemime şeklinde kötü, ya da çirkin ahlak kısımlarına ayırmaktadırlar.

 Öncelikle şunu belirtelim ki, insanın sahip olduğu kuvvelerden çıkan iş ve davranışlar akl-ı selime uygun, Din açısından da doğru ve güzel addedilip onaylanmışsa bunlar iyidir, aksi ise kötü kabul edilir. Başka  bir ifade ile ifrat ve tefritten uzak olup itidal üzere olan her ahlak fazilet, itidalden uzak olup ifrat ve tefrit üzere olan her ahlak da rezilettir. Ahlaka güzellik ya da çirkinlik kazandıran haller bundan başkası olamaz. Yukarıda da bahsetmiştik, hikmet, iffet, şecaat ve adalete uygun olan ahlak güzel ahlak, bu vasıflardan yoksun olan ahlak da çirkin ahlaktır.

 Ahlakı, Ahlak'ın kapsamını, kaynağını ve iman ile ilgisini tanıdıktan sonra Güzel ahlakın aslının ne olduğunu bilmek mümkündür. Çünkü ahlakın birinci ve en önemli kaynağının Allah'a iman ve Kulluk bilinci olduğunu söylemiştik. Gerçek mü'minin ahlakı da imanı gibi güzeldir. Bu kimse her yerde ve her an Allah'ın kendisiyle birlikte bulunduğuna inandığı ve mes'uliyetini müdrik olduğu için daima O'nun emir ve tavsiye ettiği hoşnutluğunu kazandıracak iyi şeyleri yapmayı imanının bir gereği olarak huy edinmiştir. Zaten böyle bir mü'minin başka türlü davranması mümkün değildir:

 "Allah için veren ve takvaya sarılan; tüm iyilikleri de tasdik eden kimseye kolaylıkları kolaylaştırırız."[44] 

Mesela İbn Miskeveyh demiştir ki, "...söz gelimi, bir insan iffetlilere yaraşır bir işi, "iffet" erdeminden dolayı değil de herhangi bir çıkar amacı güttüğü için veya erdem olduğunu bilmeyerek ya da riya, acz, korku gibi ahlak dışı yahut patolojik bir sebepten ötürü yapabilir; bu gibi sebeplerle cesaretli, cömert ve adil kişilere özgü davranışlarda da bulunabilir. Ne var ki, tamamen ahlak dışı kaygı ve hesaplara dayalı görünüşteki bu iyi fiiller, hiç bir zaman sahibinin erdemli olduğunu göstermez. Buna karşılık, sözgelimi "cesaret" erdemine sahip olan kişinin erdeme aykırı davranmaktan duyduğu kaygı, ölmekten duyduğu korkudan daha şiddetlidir. Bu yüzden o kişi, şerefli bir ölümü çirkin bir yaşayışa tercih eder. Özellikle inançları, namusu ve ülkesi gibi kutsal değerlerini savunmaktan büyük bir haz duyar ve nasıl olsa öleceğine göre, genel olarak iyilik ve gerçek uğruna severek ölüme gider."[45]

Mesela, yukarıda da belirttiğimiz gibi Allah'a kulluk bilincini taşıyan ve hep O'nun rızasını gözeten ve bu yüzden hakim karakteri hikmet, iffet, şecaat ve adalet olan kimseler, kötü ahlak olarak bilinen hayasızlıktan, aşırılıklardan, hafiflikten, korkaklıktan, saldırganlıktan, kötü sözlü olmaktan, öfkelenmekten, gaddarlıktan, haksızlıktan, zulümden, kinden, hasetten, kibirden, bencillikten, başkalarıyla alay etmekten, hainlikten, yalancılıktan, koğuculuktan, münafıklıktan vb. tüm kötü huy ve hasletlerden uzaktırlar. Hatta Kur'an-ı Kerim'deki bir ifade ile bunlar, hakim karakterleri sebebiyle bu tip kötülükler akıllarından dahi geçmeyecek derecede gafil / ilgisizdirler.[46] 

 Ancak kalbine iman girmemiş, sûreta mü'min geçinen müslümanlar Allah'ı ve sorumluluklarını yeterince bilmedikleri için cesur ve atılgandırlar. Var saydıkları imanları ve şekilden öteye gitmeyen ibadetleri de kendilerine olumlu bir katkıda bulunmadığı için bunlar akli, şehevi ve gadabi kuvvelerinde itidalden uzak olup ifrat ve tefrite düşmekten çekinmezler. Çirkin ahlak, müslümanlar arasında ancak bu tip mü'minlerde(!) görülebilir. Zaten bunlardan da başkası beklenemez: "Cimrilik eden, Allah'a muhtaç olmadığını zanneden, ve tüm iyilikleri yalanlayan kimseye gelince. Ona da zor olanı kolaylaştırırız."[47]

Tüm bunlardan anlaşılıyor ki, Güzel ve Çirkin Ahlakın Temelini bilinçli olarak ona sevk eden etkenler teşkil diyor. Mü'minlerde bu etken Allah korkusu ve sevgisinin varlığı ya da yokluğu, diğerlerinde ise dünyevi maksatlar ve tutkulardır denilebilir.

 Ahlakın değişip değişmeyeceği konusu ilim adamlarınca tartışılmaktadır. Bir görüşe göre ahlak tabiidir, insanın fıtratında mevcuttur. Harici müdahalelerden müteessir olmaz ve yerinden sökülüp atılamaz. Bu nedenle değişmesi mümkün değildir.

 İkinci bir görüşe göre ahlak iki çeşittir. Biri tabii ve fıtridir, insanın yaratılışındaki yapısında mevcuttur ki, bunun değişmesi mümkün değildir. Diğeri ise anlaşma ve alışkanlıklar sonucu kazanıldığından değişmesi mümkündür.

  Üçüncü görüşe göre, ahlakın bütünüyle değişmesi, ıslah edilmesi imkân dahilindedir. Zira ahlak dış tesirlerle meydana gelir, tabii ve fıtri değildir. İslam bilginlerinin hepsi ve filozofların çoğu bu görüşü tercih etmişlerdir.[48]

Öncelikle şunu belirtmeliyiz ki, insan ne bir melektir ne de kötülükleri hayatı boyunca amaç edinmiş bir şeytan /İblis. O, yaratılışı icabı hem iyiliğe hem de kötülüğe kaabiliyeti olan nitelikli ve değerli bir varlıktır. Onda, şehvet ve gazap gibi arzusunu /heva kendisine tanrı ettirebilecek(Furkan, 25/43;Casiye, 45/23) derecede hayvanî /behimi güçler var olduğu gibi, aynı zamanda o güçleri tüm  aşırılıklardan arındırıp itidale sevk edebilecek ve sahibini  ahlak ve faziletler bakımından yüceltecek nitelikteki akıl ve irade gücü de vardır.

 İnsan akıl ve irade gücünü kullanmak suretiyle tabii, bedensel isteklerini disipline edip öfke gücünü kontrol altına alabilir. Gazalînin de dediği gibi nefsin isteklerine boyun eğmek yerine sıkı bir biçimde takip edilecek riyazet ve mücahede yoluyla hevaya üstün gelmek, bu duygulara hakim olmak ve kölelikten kurtularak güçlü iktidarı, gerçek hürriyeti ele geçirmek insan için elbette mümkündür.

 O nedenle denilebilir ki ahlak, nefisteki akli, şehevi ve gadabi kuvveleri ifrat ve tefritten arındırıp itidalde karar kıldırmak maksadıyla yapılan ciddi bir nefs mücahedesindeden sonra kazanılmış bir melekedir. Yapılacak riyazet ve mücahede ile irade gücü geliştirilebilir.  İnsan kötü alışkanlıklardan kurtulup iyi ahlak sahibi olabilir.

Mesela nefsindeki cimriliği yok edip cömert olmayı isteyen kimse, önce dünya hayatı, mal, kendi sorumluluğu ve ahiret hayatının mahiyeti ve akıbeti hakkında iyice düşünmeli, bunları yeterince kavradıktan sonra verilmesi gereken yerlere, başlangıçta zoraki de olsa malından vermeli; hatta daha sık ve daha fazla vermek için kendi kendisiyle savaşmalı, cimrilik duygusunu yenerek bir gün mutlaka cömertlerden olması gerektiğine ve olacağına kendisini inandırmalı...

 Atalarımızın "Can çıkar huy çıkmaz" sözüne gelince. Bu söz huy ve ahlak kelimelerinin anlamı açısından gayet doğru bir sözdür. Bu konuda Rasulüllah(s.a.v.)'den de aynı mealde bir hadis nakledilir: "Bir dağın yerinden gidip yok olduğunu duyduğunuzda ona inanın, fakat bir adamın ahlakının değiştiğini duyarsanız buna inanmayın."

 Konuşmamızın başında, tarifler kısmında da belirttiğimiz gibi, tüm ilgili kaynaklarda huy insanda değişmemek üzere yerleşmiş bir tabiat, ahlak ise insanda yerleşip huy halini almış ve onun ayrılmaz vasfı olmuş bir meleke şeklinde tarif edilmiştir. Dolayısıyla hem huyun hem de ahlakın yapısında silinmezlik ve tamamen yok edilmezlik özelliği hakimdir. Şayet bunlar değişken olsalar huy ve ahlak adını zaten alamazlar. Çünkü değişken olan vasıflara genellikle hal, durum denilir, ahlak değil...

 Kanaatimizce "ahlak tabiidir, insanın fıtratında mevcuttur. Bu nedenle değişmesi mümkün değildir." diyenler, istisnasız her insanda mevcut olan aklî, şehevi ve gadabi kuvveleri kast etmiş olabilirler.

Evet akli, şehevî ve gadabî kuvveler insanda tabii ve fıtridir. İnsanın doğasında mevcuttur. Bunların bir insanda bulunmaması mümkün olmadığı gibi tamamen yok edilmesi de hem düşünülemez hem de mümkün değildir. Hiç yemeden, içmeden, öfkelenmeden yaşayan insan olmaz. Yemek içmek, cinsel tatmin... yaşamak için nasıl şart ise, icabettiği yerde öfkelenmek de insan olmanın bir gereğidir.

Anlaşılıyor ki yeme, içme, cinsel tatmin, öfkelenme... insandaki değişmez tabiat ve melekelerdir. Bunlar, aklın ve iradenin kontrolünden çıkarak tamamen behimî olma özelliğini kazanabilecekleri gibi, iyi bir ilim ve irade eğitimiyle disipline edilme özelliğine de sahiptirler. Değişecek olan hiç yememek, içmemek, cinsel tatmin olmamak, öfkelenmemek... şeklinde bu melekelerin kendisi değil; bunlar yerinde kalmakla birlikte bu isteklerin karşılanış biçimidir; ifrat ve tefritten arındırılması, tamamen akıl ve iradenin kontrolüne girdirilmesi, tatmin şeklinin insana yakışır şekilde iyiye, güzele kanalize edilmesidir. Mesela nefsin, istediği zaman, istediği yerde ve istediği biçimde arzusuna kavuşması değil dinin, akıl ve iradenin uygun gördüğü zaman, en uygun ortamda  ve en güzel biçimde ihtiyacının karşılanması sağlanabilir.

 Ahlak, davranışlara yansıdığı sürece ahlak olur. Davranışlara yansımıyorsa, bir ahlakın varlığından söz edilemez. Kanaatimizce bunun yetişkinlerde en önemli şartı marifetullahı artırıp imanı derece derece yükseltemktir. Allah korkusu ya da gelişen düzlemde Allah sevgisi arttıkça mü'minin Allah'la irtibatı da artar; O'nun da lütfedeceği hikmet nuru ile iman pekişir, tevekkül artar ve ahlak güzelleşir...

Kişinin daha önceden huy edindiği kötü ahlakı var ise, marifetullahı artırmak için ilim ve tefekkür faaliyetlerini sürdürürken kendisini, titizlikle uygulayacağı bir irade eğitimine de tabi tutmalı, riyazet ve mücahede ile nefsin isteklerini aklın ve iradenin güdümüne girdirmelidir...

 Mesela Rasulüllah (s.a.v.): "Ey gençler topluluğu! İmkânı olan evlensin, buna imkânı olmayan ise oruç tutsun. Zira oruç tutmak bir nevi inemedir." buyurmuştur...

 Toplum bazında ve bilhassa çocukların eğitiminde  Ahlakın davranışlara yansıması ise, ancak disiplinli ve ideal bir eğitim ve öğretim yoluyla gerçekleştirilebilir. Tabii ki eğitim ve öğretim denildiğinde takip önemlidir. Aile içi eğitiminde anne ve babanın, okul eğitiminde öğretmenlerin, sosyal hayatta da otokontrol sistemi dediğimiz mü'minlerin birbirlerini takip edip takdir ve uyarıları ile mümkündür.

Ahlakın eğitim yoluyla kazandırılmasını biz, Din Eğitimcileri ve Pedegoglara bırakalım. Ben burada, özellikle sosyal hayatta "Emr-i bi'l-Ma'ruf Nehyi ani'l-Münker" görevinden, kurulması gereken otokontrol siteminden söz etmek istiyorum.

 İslam'da mü'minlerin, hem ferdi planda hem de kurumsal bir faaliyet olarak "Emr-i bi'l-Ma'ruf Nehyi ani'l-Münker" görvi, Kur'an-ı Kerim'de ve Rasulüllah'ın hadislerinde önemle üzerinde durulmuştur. Gerek ferdi ahlak gerekse toplumsal ahlakın korunabilmesi için bu görevin mutlaka yapılması emredilmiştir:

 "İçinizden iyiliğe çağıran, örfü emredip münkeri yasklayan bir teşkilat bulunsun. İşte buna sahip olan toplumlar başarıya ulaşırlar."[49]

 Örf, Aklın normal kabul edip, şer'i şerifin de doğru bularak onayladığı şeydir. Münker ise bunun zıddıdır.

Kanaatimizce ahlakî davranışların okul öncesi aile eğitimi, sonra da örgün ve yaygın eğitimden başka bilhassa otokonrol biçiminde "Emr-i bi'l-Ma'ruf Nehyi ani'l-Münker" görevinin kararlılıkla sürdürülmesi sürecinde kazandırılıp korunabilir.

 Kararlılıkla dememin sebebi, işin tabiatı bunu gerktirmektedir de onun içindir. Çünkü "sen ne karışıyorsın!" diyenler her zaman olabilecektir.

 Lokman aleyhisselam oğluna nasihat ederken demiştir ki: "Yavrucuğum namazını kıl, örfü emret, münkeri de yasakla; bunları yaparken başına gelenlere de sabret. Kuşkusuz bu görev 'azmu'l-umur'dandır."[50]

  Kur'an-ı Kerim'de "azmu'l-umur" ifadesi, ne pahasına olursa olsun, mutlaka vaz geçmeden, şahsın ya da toplumun kararlılıkla sürdürmesi gereken işler için kullanılan bir tabirdir.[51]

 Bilhassa teşkilat bazında bu görevin yapılması,  ölüm pahasına da olsa terk edilmemesi toplumun selameti ve devamlığı açısından çok önemli bir görev, aynı zamanda sosyal bir sorumluluktur. Allah Teala Enfal suresinde şöyle buyurmuştur:

 "Ey inananlar! Sizi, size hayat veren şeye çağırdığında Allah'a ve Elçi'ye derhal uyun, Allah'ın kişi ile kalbi arasını ayardığını ve topluca O'na götürülmekte olduğunuzu  bilin." 

  "Geldiğinde içinizden sadece zalimlere değil, hepinize birlikte isabet edecek olan fitneden sakının ve bilin ki Allahın cezalandırması çetindir."[52]

 Anlaşılıyor ki, bir toplumda "Emr-i bi'l-Ma'ruf Nehyi ani'l-Münker" görevi yapılmadığı zaman, o toplum kötü insanların yaptıkları kötülüklerin tedavisi imkânsız derecede yaygınlaşması sonucu batacaksa, sadece zalimler değil, zalim olmayanlar da aynı cezaya çarptırılacaklardır.

 Bu konuda Rasulüllah (s.a.v.)'in ilginç bir gemi benzetmesi var. O, dünyayı okyanusta yol alan bir gemiye benzetiyor ve buyuror ki, bu geminin üst katına aklı başında ve sorumluluk taşıyan kişiler yerleşmiş, alt katına da diğerleri. Geminin selameti için sorumlu kişiler daime diğerlerini gözetip davranışlarını kontrol altında tutmaları gerekirkdi. Onlar bunu yapmadıkları için, alt kattakiler şöyle düşünürler: Biz, su almak için hep üst kata çıkıyoruz. Hem oradakileri rahatsız ediyor, hem de sıkıntı çekiyoruz. Oysaki su bize daha yakın! derler. Ve yakındaki suyu almak için gemiyi delerler!...

 Toplumsal hayat işte böyledir. "İçinizden iyiliğe çağıran, örfü emredip münkeri yasaklayan bir teşkilat bulunsun. İşte başarıya ulaşanlar bunlardır."[53]

 Konuyu toparlayacak olursak, ahlakî yaşayışların korunması ve fertlere ve topluma yansıtılabilmesi ancak eğitim imkânlarının tamamını seferber etmek ve bilhassa hem fert bakımından hem de teşkilat bakımından otokontrol sistemine işlerlik kazandırmakla mümkündür.

 Bu gün görülüyor ki kötülükler olablidiğince yaygın, gitikçe de artmaktadır; ne eğitim kurumları ne de insanlar bu vaziyet karşısında önemli bir tedbir almaktadırlar. Bilhassa İsalm'ın "Emr-i bi'l-Ma'ruf Nehyi ani'l-Münker" ilkesi ise, inananların hayatından tamamen çıkmış, denilebilir ki hiç yeri yoktur.

Nakledildiğine göre bir gün İkrime (r) gelir ki İbn Abbas, evinin önünde oturmuş, yüzünü de avuçlarının için almış hüngür hüngür ağlıyor!

 İkrime (r) onu bu vaziyette görünce heyecanla sorar: Efendim sana ne oldu, niçin ağlıyorsun? İbn Abbas yaşanmakta olan Cemel ve Sıffin savaşlarını kastederek der ki, görmüyormusun, kötülükler nasıl yayılmış, müslüman müslümanı öldürüyor, fakat biz ise elimiz kolumuz bağlı, oturuyoruz. Aziz ve Celil Allah ise, "Geldiğinde içinizden sadece zalimlere değil, hepinize birlikte isabet edecek olan fitneden sakının ve bilin ki Allahın cezalandırması çetindir."[54] buyuruyor. Korkarım ki aynen cumaertesi yasağını çiğneyen israiloğullarına gelen azap gibi bir azap bunlar yüzünden bize de gelecek ve hepimizi silip götürecektir.

 O zaman İkrime şöyle der: Efendim siz,  o bela gelmeden önce, hâla aşırı gidenlere nasihat etmeye çalışanlara karşı: "...Allah'ın helak edeceği veya çetin bir azaba uğratacağı bir kavme niçin nasihat ediyorsunuz? dediği zaman, onlar, Rabbinize özür beyan etmek için bir de belki sakınırlar diye", dediler."[55] diyen ve nasihatin fayda vermediğine inandıkları için bir şey yapmak ellerinden gelmeyenlerin durumundasınız.

 "Kendilerine hatırlatılanları unuttukları zaman, kötülükten men'edenleri kurtardık zalimleri ise yasağı çiğnemeleri sebebiyle kötü bir azaba çarptırdık."[56] ifadesiyle Allah nasihatin fayda vermeyeceğine inandığı için elinden bir şey gelmeyen  kimseleri de kurtardığını söylüyor ki, şu anda siz onlardan sayılırsınız, dedi. Allah korusun... Galiba şu anda İslam âlemi bu çıkmaz durumu yaşıyor. 

 Sonuç olarak diyoruz ki, biz Allah'ın değer verdiği ve en güzel biçimde yarattığı bir insanız; O'nun yer yüzündeki halifesiyiz. Her şey bizim içindir, biz ise Allah için, sadece O'na kulluk etmek; O'nun haricinde hiç bir şeye kul olmamak için yaratılmışız. O'ndan geldik, yine O'na gidiyoruz!...

 Yüce Yaratıcımız buyuruyor ki, "Eğer inanıyorsanız, en üstün sizsiniz."[57] Evet, inanıyorz, fakat yer yüzünde en üstün bizler değiliz. O halde bir hata içerisinde olduğumuzu bilmeliyiz. Cenab-ı Allah Kur'an-ı Kerimin'de ne haber vermiş ise, hepsi gerçektir. Şeytan bizi Allah'a güvendirmemeli.

 Mü'min cahil olamaz. Mü'min çağın ve çağdaşlarının gerisinde kalmamalıdır. Mü'min vermeli, mü'min üretmeli, hep başkalarının ürettiğiyle yaşamamalıdır. Mü'min yeryüzünün en ideal insanı olmalıdır. Kendi kendimizi aldatmamalıyız. İlimsiz, imansız, ahlaksız, ibadetsiz mü'min olmaz. Bu halimizle yaptıklarımız bizi dünyada ve ahirette başarıya ve gerçek mutluluğa götürmez.

  O halde fert fert ve millet olarak, kendimize dönmeliyiz, ne durumda olduğumuzu, ve nasıl olmamız gerektiğini yeniden gözden geçirmeliyiz. Elimizdeki Klavuz Kur'an-ı Kerimi, önümüzdeki örnek rehberimiz Hz. Muhammed'i bol bol okuyarak iyi tanımalıyız, iman ve ahlak bakımından o iki klavuzdan azami derecede istifade etmeliyiz. Öncelikle zaafiyeti içinde bulunduğumuz imanımızı gerçek, kendimizi de gerçekten mü'min yapmalıyız. Zira kalpte yakine dayalı ilim ve marifet yok iken "inandım, iman ettim" diyen hiç kimseyi Cenabı Allah mü'min saymıyor.[58] Kalpte İman olmadığı zaman ahlak da yok demektir; "Ben mü'minim" diyen bir kişide iman ve ahlak yok ise ibadet de yok demektir; her iki dünyada amelleri değerlendirilmez!...

 "Bir toplum kendisini değiştirip ondan bekleneni vermedikçe Allah, o topluma  verdiği nimeti azap ile değiştirmez."[59]

 Bu ayeti nimete karşılık küfran-ı nimetin ilkesi olarak düşünebiliriz. Çünkü nimetin karşılığı hiç bir zaman nankörlük olmamalıdır... İnandığımızı söylememize rağmen hiç bir yerde ve konuda çağdaşlarımızdan daha üstün değilsek, bunun nedenini, kendimizde öncelikle  imanımızda aramalıyız.

 "Bir toplum kendisinde olanı değiştirmedikçe Allah da o toplumu değiştirmez."[60]

 Bunu da kendine gelmenin ve yeniden hamle yapmanın ilkesi olarak düşünüyoruz.

 Allah'ı böyle tanımalıyız ve hareketi kendimizden başlatıp gerisini O'na bırakmalıyız... İşte o zaman umduğumuza nail olabiliriz..

Dipnotlar

---

“Kim iyi bir sefaat ederse, onun da o sefaatten bir payi olur; kim de kötü bir sefaat ederse ona da sefaatine denk bir pay verilir. Allah, her seye muktedirdir.” (Nisa, 4/85.)

Sefaat denilince genellikle, mü'minlerin âhirette peygamberler, veliler ve sehitlerden bekledikleri sefaat akla gelmektedir. Bizim burada üzerinde duracagimiz sefaat bu degildir. Gerçi ileride ona da kisaca deginecegiz ama, asil konumuz yukarida, küçük baslik olarak mealini sundugumuz âyetteki sefaattir.

Arapça'da sefaat, teki çift yapmak; tükendigi yerde birinin gücüne güç katmak; ihtiyaç âninda muhtaç olana es olmak, onunla ayni yükü tasimak üzere yanina kosulmak; vesîle, araci olmak gibi manalara gelmektedir.

Bu sefaatin, yasanan hayatta pek çok çesidi olmakla birlikte biz söyle düsünelim. Hani, devlet kapisinda bir isimiz tikandiginda nüfuzlu bir dostumuza gider, deriz ya: “Ben, dosyami tamamladim; yapmam gerekenlerin hepsini tam olarak yaptim; hiçbir eksigim, kusurum yoktur... Fakat dosyam falan makama takildi kaldi. Eger ilgilenirsen çok memnun olurum...“ iste böyle bir sey...

Ragib el-Isfehanî söyle tarif etmistir: Sefaat, yardim etmek amaciyla birisine eklenmek, katilmaktir. Çogunlukla saygi ve rütbe bakimindan yüce olan kimsenin asagida olan kimseye es kosulmasi, onu desteklemesi anlaminda kullanilir. Kiyametten sonraki sefaat da bu anlamdadir. (Ragib el-Isfehanî, el- Müfredat, ‘SA' mad. s.263.)

Kurtubî de söyle demistir: Sefaatin asli, sayi bakimindan çift olmaktir. Sefî' (sefaat eden) sözü, ihtiyaç sahibine es olmasindan dolayidir. Ihtiyaçlari âninda insanlara yardimci olmak, maddi, manevî gücünden baskalarini faydalandirmak bir sefaattir. (Kurtubî, el-Cami' li Ahkâmi'l-Kur'an, V/295.)

Anlasiliyor ki sefaat, dünya hayatinda insanlarin, kendi güç ve imkânlari çerçevesinde islerini yaparken bittikleri, artik tek baslarina onu amacina uygun olarak sonuçlandirmalarinin mümkün olmadigi noktada imkâni olan bir baskasinin, talebi olsun ya da olmasin, gücü tükenen insanin yanina kosulmasi ve rüsvet almaksizin, hiçbir menfaat beklemeksizin; sirf Allah rizasi için o isi maksadina uygun olarak neticelendirinceye kadar gereken yardim ve destegi yapmasi isidir.

Bir insana, hiç karsilik beklemeden iyilik etmek, bitip tükendigi ânda isine el atmak, yardimci olmak, basarmasina katkida bulunmak... çok güzel seylerdir. Ancak bunlar her zaman olmasi gereken hususlarda olsa, insanlik boyutunda kalsa ve haksizliklara, kötülüklere vesile olmasa... elbette iyidir ve insanî bir davranistir. Ne var ki sosyal hayatta sefaat, her zaman böyle olmuyor. Kötülerin ya da kötülüklerin sefaatçilerinin de oldugu görülmekte ve bilinmektedir. Nitekim sefaat kavrami Kur'an-i Kerim'de iyi isler için kullanildigi gibi kötü isler için de kullanilmistir. Hayatta da öyle... O halde Sefaat, insanlarin islerinin niteligine göre deger kazanmaktadir. Söz gelisi iyi, akl-i selim açisindan makul ve mesru olan islerde sefaat daima iyidir; kötü, akla, dine ve vicdana aykiri islerde ise, asla sefaat edilmemelidir. Nitekim Islâm'da sefaatin iyisi tesvik edilmis, kötüsü ise ceza ile tehdit edilmistir: “Kim birine iyi bir sefaat ederse, onun da yaptigi sefaatten bir payi olur; kim de kötü bir sefaat ederse ona da sefaatine denk bir pay verilir. Allah, her seye muktedirdir.” (Nisa, 4/85.)

Allah Azze ve Celle de sefaati, “Sefaat-i hasene” ve “Sefaat-i seyyi'e” / iyi sefaat, kötü sefaat olarak iki kisma ayirmis ve her iki sefaat için de mutlaka bir payin oldugunu; sefaatlerinin niteligine göre, aracilarin sefaatlerini, karsiliksiz birakmayacagini açikça belirtmistir.

Meshur müfessirlerimizden Bursavî buradaki sefaati söyle izah etmistir: “Sefaat-i hasene”, Müslüman'in hakki gözetilen, kendisinden ser uzaklastirilan, ona iyilik saglanan, Allah'in rizasindan baska hiç bir sey beklenmeyen ve rüsvet alinmayan sefaattir. Sefaat, dinde caiz olan islerdedir; haklardan bir hakta ve uygulanmasi gereken cezalardan bir cezada / hadd sefaat caiz degildir. “ Sefaati seyyie” ise, Hasene'nin ziddidir ...”(Ismail Hakki Bursavî, Ruhu'l-Beyân, II/249)

Nitekim, Benî Mahzum kabilesinden hirsizlik etmis bir kadini kurtarmak için Kureys'ten hiç bir kimse Rasulüllah(s.a.v.)'a gitmeye cesâret edemedi. Sonuçta Rasulün en çok sevdigi Zeyd'in oglu Üsame (ra)'yi araci olarak gönderdiler. Rasulüllah onlara söyle dedi: “Ne yapmak istiyorsunuz? Benden, Allah'in hadlerinden bir haddi düsürmemi mi istiyorsunuz?... Olmaz!... Allah'a yemin olsun ki, Hirsizlik eden kadin Muhammed'in kizi Fatima da olsa, hiç tereddüt etmez, mutlaka onun da elini keserdim! (Bkz.Buhari, Fezailu Eshabi'n-Nebî, 18; Hudud, 18, Enbiya, 21/54'in tefsiri; Müslim, Hudud, 8...)

Tabiî ki Müslümana yakisan “Sefaat-i hasene” 'dir. Kötülüge araci olmak, kötülügü amacina ulastirmak; birisine gayr-i mesru bir yarar saglamak ya da hak etmeyen veya baskasina âit bir hakki ele geçirmek isteyen kimsenin gücüne güç katmak, isini kolaylastirmak, zulme destek olmak insana yakismaz. Zira “Sefaat-i seyyi'e” her bakimdan haksizi desteklemek, zalimi sevmek, zulmü alkislamak ve kötülüge bilfiil istirak etmek demektir. Daima mazlumun yaninda olup, zâlimin hasmiyim diyen yüce Allah böyle bir destekçiligi, araciligi, zulmü asla cezasiz birakmayacagini; yapan ne kadar günah ya da cezayi hak etmisse, sefaatiyle o ise katkida bulunan kisiye de o miktarda ceza verecegini va'detmistir: “... Kim de kötü bir sefaat ederse ona da sefaatine denk bir pay verilir. Allah, her seye muktedirdir.” (Nisa, 4/85.) âyeti bunu söylemektedir.

Insanlar, özellikle Müslümanlar kötülüklerde degil; Allah'in emir ve yasaklarina itaatte, iyilikte, insanlarin hayrina olan hususlarda yardimlasmakla emr olunmuslardir, dolayisiyla Allah'a ve Âhiret gününe inanan insanlar, iyilikte birbirlerine sefaat etmelidirler. Zira her insanin buna ihtiyaci olabilir; güçlerin, riziklarin tevzii bunu gerektirmektedir .(Bkz.Zuhruf, 43/32) Islam'da insanlik; mü'min-i kâmil böyle târif edilmistir: “Allah'in sana ihsan ettigi gibi sen de iyilik et!...” (Kasas, 28/77) “Ey Iman edenler! (...) Iyilikte ve takvada yardimlasiniz; günahta ve düsmanlikta birbirinize yardim etmeyiniz! Allah'tan korkunuz! Allah'in azabi çetindir. ” (Maide, 5/2.)

Rasulüllah (s.a.v.) da inananlari sefaat-i haseneye tesvik etmis ve o yoldan kazanabilecekleri sayisiz ecirden söz etmistir: “Sefaat ediniz, ecirleniniz... Allah da Nebisinin lisaniyla sevdigi seyi size hükmetsin (Bkz. Kurtubî, a.g.e., V/296.), diledigi ölçüde size ecir versin! (Bkz. Ibn Kesir, Tefsir, II/359.)

Kim, bu dünyada bir kardesinin sikintisini giderirse, Allah da onun, kiyâmetteki tüm sikintilarini giderir ”(Bkz. Buhari, Mezalim, 3; Müslim, Birr, 59, Zikr, 38) buyurmustur. Bunun aksi hizlândir; Rasulüllah (s.a.v.) bir mü'minin, kardesini zor bir durumda görüp de ona yardim elini uzatmaksizin onu sikintisiyla bas basa terk edip gitmesini, mü'mine asla yakistirmamistir .”(Bkz. Ahmed, II/68,277...)

Müslümanlardan pek çoklari ya menfaat için, veya insanlik(!) adina ya da esim, dostum, akrabam, hemsehrim, vatandasim... diyerek sefaat-i seyyi'e çesidini de yapmaktan çekinmezler. Hatta bunun gerekli oldugu kanaatinde olanlar dahi çoktur... Özellikle, hakli ya da haksiz demeden her davayi savunan avukatlar... Bunu yapanlar neticede sefaatleriyle isi amacina ulastirmislar; birisine bir seyler kazandirmislardir, ama hangi yetimin, yoksulun, mazlumun sirtindan; nasil bir yolla bir gasp suçuna, zulme istirak ettiklerini düsünmezler. Bu sefaatçiligin bir manada gaspin ya da haddi tecavüzün devlete, baska bir deyisle kamuya ya da bireylere karsi islenmis olmasi fark etmez! Çünkü asil olan, kime ve neye karsi oldugu degil; yapilanin / kötü sefaatin birisine haksiz mal ya da çikar saglarken bir baskasina zulüm, haksizlik, adaletsizlik olarak yansimasidir; gücün ve nüfuzun destegiyle mazlumun “âh!...”inin alinmis olmasidir. Atalarimizin: “Alma mazlumun âh'ini... çikar âheste âheste...” veciz sözleri bile böylesi kisileri düsündürmemektedir!...

Ibret alinmasi amaciyla Rasulüllah(s.a.v.)'in Asr-i Saadetlerinde yasanmis olan bir sefaat-i seyyi' eyi, böylelikle savunulan bir hainin kötü âkibetini ve ona karsilik Allah'in indirdigi ikazlarla dolu Kur'an'dan bir pasaji burada degerlendirmek istiyorum.

Birbirinden farkli ifadelerle, farkli kisiler tarafindan nakledilen bu olayi biz Ibn Abbas (ra)'dan nakledecegiz. Ibn Abbas demistir ki, Rasulüllah (s.a.v.)'in gazvelerinden (Rasulüllah'in da bizzat istirak ettigi savaslara ‘gazve' denir.) birinde ensardan bir sahabînin zirhi çalindi. O sahabî, zirhini çalanin kim oldugunu biliyordu. Gazve dönüsünde Rasulüllah'a geldi: Ya Rasulallah! Tu'me b. Ubeyrak benim zirhimi çaldi, dedi. Bu haberi duyar duymaz Tu'me, evinde sakladigi zirhi götürüp ‘emânet' adiyla komsusuna birakti. Sonra da kabilesine gitti vaziyeti açikladi. Yakinlarindan bir-kaç kisi konuyu görüsmek ve Tu'meyi; dolayisiyla kabilelerinin serefini kurtarmak maksadiyla geceleyin bir evde toplandilar. Burada aldiklari karara göre, Tu'me'nin evi arandiktan sonra bir de kapi komsusunun evinin aranmasi istenecek ve arandigi zaman zirh, Tu'me'nin evinden degil komsusunun evinden çikacak; kendileri böylece aklanmis olacaklardi. Nitekim öyle yapildi. Önce Tu'menin evi arandi, aranan zirh orada bulunamayinca denildi ki, bir de su eve bakilsin! O almis olabilir? Tu'me'nin: “Komsum, bu zirh emanet olarak sizde dursun,” diyerek biraktigi eve bakildi ve zirh oradan çikti. (Bkz. Ibn Kesir, Tefsiru'l-Kur'ani'l-Azîm, II/359 vd.;Kurtubî,a.g.e.,V/375vd.) Böylece Tu'me, sahte bir yolla aklanmis, tuzaga düsürülüp iftiraya ugrayan komsusu ise, haksiz yere de olsa hirsiz pozisyonuna düsürülmüstür.

Rasulüllah (s.a.v.), dönen dolaplari bilmedigi için hiç bir suçu olmayan o sahsi, suçladi, azarladi ve cezalandirilmasini söyledi. Çünkü zirhin o evden çikmis olmasi, ev sahibinin suçlu oldugu hakkinda yeterli bir kanit sayilmisti. Bu yüzden sahsin itirazlarina dahi kulak verilmemisti!...

“Kim iyi bir sefaat ederse, onun da o sefaatten bir payi olur; kim de kötü bir sefaat ederse ona da sefaatine denk bir pay verilir. Allah, her seye muktedirdir.” (Nisa, 4/85.)

Allah Teala, bu olay üzerine bir pasaj hâlinde indirdigi Nisa suresinin 105-115. âyetleriyle davanin iç yüzünü oldugu gibi açiklayarak Rasulünü vermis oldugu haksiz bir kararin korkunç akibetinin esiginden döndürdü. Kötü bir sefaat girisimini izhar etmekle de suçsuz bir insanin aleyhine verilen yanlis bir karari, henüz cezaya dönüsmeden geri çevirdi. Neticede önce Elçisini, sonra sefaatçileri daha sonra da asil hirsizi ibret âmiz sözlerle söyle uyardi:

Birinci Uyari:

Ey Peygamber! “Biz sana kitabi bos yere degil; insanlar arasinda Allah'in sana gösterdigi sekilde hüküm veresin diye indirdik. Hainlerden taraf olma! Derhal Allah'tan bagislanmani dile! Kuskusuz Allah çok bagislayici, çok esirgeyicidir! Sakin, bir daha kendilerine hainlik eden kimseleri savunma! Allah hain, günahkâr hiç kimseyi sevmez.” (Nisa, 4/105-107.)

Rasulüllah (s.a.v.) gereken ikazi almisti. Nitekim o, davaci ve davaliyi ayri ayri dinledikten ve yapabildigi kadar âdil bir karara vardiktan sonra söyle diyordu: Ben bu karari sizden dinlediklerime göre vermis bulunuyorum. Siz, kendi durumunuzu benden daha iyi bilirsiniz; olabilir ki biriniz haksiz oldugu halde daha açik bir dil ile davasini savunmus, digeri de hakli oldugu halde bunu yeterince basaramamis veya delillerini ortaya koyamamistir... Hakki olmadigi halde kime kardesini hakkini vermissem, bilsin ki o kisiye cehennemden bir ates parçasi vermisimdir; sakin almasin!... (Bkz. Ibn Kesir, a.g.e., II/358,59)

Ikinci Uyari:

“Bunlar, yaptiklari kötülügü insanlardan gizliyorlar, ama onu Allah'tan asla gizleyemezler! Onlar, geceleyin bir araya gelip Allah'in razi olmadigi görüsü /karari aldiklari zaman Allah da onlarin yanlarindaydi (Çünkü, “...Üç kisi gizli konusmak üzere bir araya gelmez ki, dördüncüleri Allah olmasin; bes kisi bir araya gelmez ki, altincilari Allah olmasin...” (Mücadele, 58/7) . Allah, onlarin yaptiklarinin tamamini bilmektedir .” (Nisa, 4/108.)

Görünüste aklanan Ubeyrak ogullari ve asil hirsiz Tu'me gecenin karanliginda, güyâ gizli bir yerde, gizli bir toplanti yaparak suçtan nasil kurtulacaklarini düsündü ve bunun geregini yaptilar. Fakat bunlar hiç bir seyi Allah'tan gizleyemeyeceklerini düsünmediler. Bilemediler ki Allah, her zaman ve her yerde hazir ve nazirdir; O, islenen is ya da günah “...Bir hardal tânesi agirliginca da olsa, bir kayanin kovugunda veya semalarin derinliklerinde ya da yer yüzünün herhangi bir kösesinde bile yapilmis olsa... Allah yine de onu görüp ortaya çikaracaktir. Çünkü Allah gizliliklere vâkiftir ve her seyden haberdardir.” (Lokman, 31/16.) Isin en kötüsü ise, bu kisiler kendilerini aklayip kurtarmanin hilelerini düsünürken suçsuz, günahsiz, temiz bir insana iftira etmenin vahametini /korkunçlugunu göremediler... Iste bu gafletleri yüzünden hem hirsiz, hem de sefaatçileri Allah'tan büyük bir ikaz ve azar isittiler.

Bu ikinci uyarinin en ilginç olan tarafi da sudur: Deniyor ki, “Haydi, diyelim ki dünya hayatinda onlari siz savunup kurtardiniz... kiyamet gününde onlari Allah'a karsi kim savunacak!? Yoksa, onlarin orada da savunacak vekilleri mi olacak!...” ( Nisa, 4/109.)

Öyle ya!... O gün için Tu'me, bu gün de benzerlerini, haksizliklarina ragmen çesitli plâtformlarda hakli gösterip kurtarmaya(!) çalisanlar, kötü sefaatleriyle birilerinin avukatliklarini üstlenerek eninde-sonunda yüzü kara olacaklari aklayanlar ve aklandikça pislige gömülen kisiler, bürokratlar, seçilmisler ya da gücü elinde bulunduranlar! Siz, hiç düsünmez misiniz: kiyamet gününde sizi ve onlari Allah'a karsi kim savunacak!? Yoksa, orada da hepinizi savunacak avukatlariniz mi olacak!...

Gerçek su ki, kiyamet gününde söz sahibi sâdece Allah'tir. Burada oldugu gibi, “Âhirette de mülk, tek ve kahhar olan Allah'a âittir.”(Gafir, 4/16) Ancak “O gün is de /emir de tamamen Allah'a aittir .”(Al-i Imran, 3/154;Infitar. 82/19) “Orada ne bir alis-veris, ne bir dostluk, ne de dünya hayatinda oldugu gibi bir sefaat söz konusu olacaktir! (Bakara, 2/44, 123, 254.) “Hiç kimse kimseye fayda vermeyecektir; ne baba ogluna, ne de ogul babaya...” (Lokman, 31/33) “Dünya hayatinin sefaatçileri ise, hepsi kaybolmustur. (Taha, 20/109.) Kimsenin ne, yüzüne bakilacak ne de malina; geçerli olan tek ölçüt kalplerdeki iman ve salih amellerdir. O nedenle orada hiç kimsenin savunacak bir avukati olmayacaktir!...

Mü'minlerin umduklari, Kur'an'da ve Sünnette anlatilan sefaat yok mu? denilecek olursa, bilinmelidir ki, Allah'in razi olmadigi kimseye, Rahman izin vermedigi sürece hiç kimse sefaat edemez. Ancak Allah'in kendisinden razi oldugu kimseye (Enbiya, 21/28), sâdece Rahman'in katindan bir söz almis bulunan kimse (Meryem, 19/87), Allah dileyip izin verdikten sonra (Bakara, 2/255; Yunus, 10/3) sefaat edecektir. Zira orada sefaatin tamami Allah'a âittir (Zümer, 39/44) ; âhirette yegane sefaatçi /sefî yalniz O'dur ..(En'am, 6/51/70; Secde, 32/4) Hal böyle olunca, akl-i selim sahibi insan, Dünya hayatinda Allah'in rizasini kazanmaya çalismalidir; zira sefaatin ilk sarti budur. Sefaatçilere güvenip de kimse ömrünü zâyi etmemelidir...

Atalarimiz ne güzel söylemisler: “ Kiri kir ile temizlemek olmaz!...” Anlasiliyor ki, Tu'meyi kötü bir sefaatle kurtarmaya çalisan Ubeyrak ogullari, ona iyilik yapmadilar; aksine daha baska kötülükler yapmasi hususunda onu cesâretlendirdiler.. isin kötüsü, hem kendileri için, hem de savunduklari kisi için âhiretteki sorumlulugu hesaba katmamis oldular!

Ayrica, olay hakkinda âyet indirilip yapilanlar ve suçsuz insana attiklari iftira vahiy yoluyla açiga çikarilinca Ubeyrak ogullari kabilesi rezil oldugu gibi, Tu'me de kabilesi içerisinde yasayamadi; Medin'eden Mekkeye kaçti. Orada da huzur bulamayarak irtidat etti ve bir müsrik olarak Hayber'deki Yahudîlere sigindi. Hayber'de de fazla yasamadi. Yine bir gece hirsizlik yapmak üzere bir evin bacasindan içeri girmeye çalisirken duvar üzerine yikildi ve öldü... (Bkz. Kurtubî,a.g.e.,V/375.vd. Elmalili M. Hamdi Yazir, Hak Dini Kur'an Dili, III/1457,1459 )

Üçüncü Uyari:

“Oysaki bir kimse bir kötülük yapsa veya kendi sahsina bir haksizlik etse sonra da Allah'tan bagislanmasini dilese, Allah'i çok bagislayici ve çok esirgeyici olarak bulacaktir.” (Nisa, 4/110.)

Öyleyse, bilerek ya da bilmeyerek bir günah isleyen veya yanlis bir is yapan akilli kisi, o isi insanlardan gizlese bile asil hesaba çekecek olan Yüce Mahkemeden gizleyemeyecegini bilmelidir. Bos yere kendisini daha büyük kötülüklerin kucagina, içinden çikilmaz girdaplarin sarmallarina atmamalidir... “Görülen ve görünmeyen, her seyi bilen” Allah'a yönelmeli; pismanligini arz etmeli, tevbe etmeli; hatasini telafi etmenin makul ve mesru yollarini bulmalidir... Nice küçük günah isleyenler, hatta ayagi sürçenler, bu düsüncesizlikleri sebebiyle aynen Tu'me b. Ubeyrak gibi kendilerini hem dünyada hem de âhirette bedbaht etmektedirler!...

Rasulüllah (s.a.v.)'in su hadisi de ayni yolu göstermektedir:

“el-Tâibu minezzembi ke men lâ zenbe leh...” / “Herhangi bir günahtan tövbe eden kisi, hiç günah islememis gibidir!...” (Ibn Mace, Zühd, 30; Buhari, Libas, 24)

Kaldi ki, “Her günah isleyen, onu kendi aleyhine islemis olur. Savunmasini ve tövbesini de kendisi yapmalidir. Zira Allah her seyi bilmekte ve yerli yerince yaratmaktadir.” (Nisa, 4/111.)

“Kim, bir yanlislik yapar veya bir günah isler sonra da onu suçsuz birinin üzerine atarsa, muhakkak ki o , yaptigi yanlisligin veya günahin suçundan baska bir de iftira ve büyük bir günah daha yüklenmis olur.” (Nisa, 4/112.) Yani günahini çogaltmis; bir baska ifade ile söylemek gerekirse, ‘ sagîre 'yi ‘kebîre' ye çevirmis; küçük günahi büyütmüs olur!...